Kısa cevap
Isı pay ölçer, merkezi ısıtmalı binalarda her radyatöre takılan küçük bir cihazdır. Dairenin ne kadar ısı kullandığını ölçer. Böylece doğalgaz faturası metrekareye göre değil, tüketime göre paylaştırılır.
Yönetmeliğe göre faturanın %70’i ölçülen tüketime göre, %30’u dairelerin kapalı alanına göre bölünür. En sık şikâyet edilen dezavantajlar: çatı, köşe ve zemin katlardaki dairelerin daha çok ödemesi, petek kapatan komşunun diğerlerinden ısı alması ve cihazdaki birimlerin anlaşılmaz olması.
Isı Pay Ölçer Nedir?
Merkezi sistemde tek bir kazan bütün binayı ısıtır. Fatura da tek gelir. Pay ölçer olmadan bu fatura genelde metrekareye göre bölünür. Yani petekleri hiç açmayan da, sürekli açık tutan da aynı oranda öder.
Isı pay ölçer bu sorunu çözmek için kullanılır. Her radyatörün üzerine takılır ve o radyatörün yaydığı ısıyı kaydeder. Dönem sonunda bütün okumalar toplanır ve fatura her dairenin payına göre dağıtılır.
Pay ölçer ile ısı sayacı sık karıştırılır. Aradaki fark şu:
| Isı pay ölçer | Isı sayacı (kalorimetre) | |
|---|---|---|
| Nereye takılır? | Her radyatörün üzerine | Dairenin tesisat girişine, tek bir cihaz |
| Ne ölçer? | Radyatörün yaydığı ısının payını, birim olarak | Daireye giren ısıyı, kWh olarak |
| Hangi binada? | Her radyatöre ayrı kolon çıkan eski binalar (dikey dağıtım) | Her daireye tek hat giren binalar (yatay dağıtım) |
| Gösterdiği değer | Birimsiz sayı; tek başına bir anlamı yok | Gerçek enerji tüketimi |
Pay Ölçer Nasıl Çalışır?
Piyasada iki tip pay ölçer var:
Elektronik pay ölçer: Bugün kullanılanların çoğu bu tip. İçinde biri radyatör yüzeyine, biri oda havasına bakan iki sıcaklık sensörü vardır. Radyatör odadan sıcak olduğu sürece ısı verdiğini kabul eder ve bu farka göre birim sayar. Çoğu model okumayı kablosuz gönderir, kimsenin daireye girmesi gerekmez.
Evaporatif (sıvılı) pay ölçer: Eski nesil cihazlardır. İçindeki tüpte bulunan özel sıvı, radyatör ısındıkça buharlaşır. Dönem sonunda sıvının ne kadar azaldığına bakılır. Güneş alan odalarda veya sıcak yaz günlerinde de buharlaşabildiği için hassasiyeti düşüktür.
Her radyatörün boyu, tipi ve dilim sayısı farklıdır. Bu yüzden cihazın saydığı birim, radyatöre özel bir düzeltme katsayısıyla (k faktörü) çarpılır. Büyük bir radyatördeki 100 birim, küçük bir radyatördeki 100 birimden daha fazla ısı demektir. Katsayı yanlış girilirse daire yanlış ödeme yapar.
Pay Ölçerli Binada Fatura Nasıl Hesaplanır?
Kuralı yönetmelik belirliyor. Merkezi ısıtmalı binalarda toplam ısınma faturası ikiye bölünür:
| Pay | Neye göre bölünür? | Neyi karşılar? |
|---|---|---|
| %70 | Her dairenin ölçülen tüketimine göre | Dairenin kendi kullandığı ısı |
| %30 | Dairelerin kapalı alanına (m²) göre | Merdiven gibi ortak alanlar, boru kayıpları, minimum ısınma ve işletme giderleri |
Örnek hesap
40 daireli bir binanın aylık doğalgaz faturası 100.000 TL olsun. Binanın toplam kapalı alanı 4.800 m², bütün radyatörlerin toplam okuması 20.000 birim.
120 m²’lik, 600 birim tüketen bir daire:
Ortak pay: 30.000 TL × 120 ÷ 4.800 = 750 TL
Tüketim payı: 70.000 TL × 600 ÷ 20.000 = 2.100 TL
Toplam: 2.850 TL
Aynı büyüklükte, peteklerini neredeyse hiç açmayan (50 birim) bir daire: 750 + 175 = 925 TL. Petek kapalı olsa da %30’luk ortak pay ödenir.
Rakamlar örnek amaçlıdır.
Merkezi Pay Ölçerin Dezavantajları
Pay ölçer “herkes kullandığı kadar öder” fikrine dayanır. Ama binada her dairenin şartları aynı değildir. Sahada en sık karşılaşılan sorunlar şunlar:
1. Çatı, köşe ve zemin kattaki daireler daha çok öder
Bu dairelerin dış duvarı, çatısı ya da soğuk zemini fazladır. Aynı sıcaklığa ulaşmak için ara kattaki komşudan daha çok ısı harcarlar. Yönetmelik bu konum farkı için bir düzeltme öngörmüyor. Yalıtımı zayıf binalarda fark daha da büyür.
2. Petek kapatan, komşusundan ısınır
Peteklerini kapatan daire, duvarlar ve döşemeler üzerinden komşularından ısı alır. Komşular ise bu kaybı kendi petekleriyle karşılar ve daha çok öder. %30’luk ortak pay ve vanaların 15 °C altına kısılamaması bu adaletsizliği bir ölçüde dengeler, ama tamamen ortadan kaldırmaz.
3. Cihazdaki değerin anlamı yok
Pay ölçerin ekranındaki sayı kWh değildir. Bir binadaki 500 birim, başka bir binadaki 500 birimle aynı şey demek değildir. Kullanıcı kendi tüketimini ancak bina toplamıyla kıyaslayarak anlayabilir. Bu da faturayı takip etmeyi zorlaştırır.
4. Ölçüm hatası faturaya doğrudan yansır
Yanlış girilmiş bir k faktörü, yanlış yere takılmış bir cihaz ya da radyatör değiştikten sonra güncellenmeyen bir kayıt, dairenin yıllarca fazla veya eksik ödemesine yol açabilir. Kullanıcı bunu kendi başına fark edemez.
5. Önü kapatılan radyatör yanlış ölçülür
Kalın perde, kombin ya da mobilya radyatörün önünü kapattığında, oda sensörü sıcak havanın içinde kalır. Cihaz radyatörle oda arasındaki farkı yanlış okur. Hem ısınma kötüleşir hem ölçüm bozulur.
6. Okuma ve paylaştırma ücreti ödenir
Paylaştırmayı genelde yetkili bir ölçüm firması yapar ve bunun için ücret alır. Cihaz pilleri biter, arızalı cihazlar değiştirilir. Bu giderler de bina sakinlerine yansır.
7. Boş daire de ödeme yapar
Daire boş olsa bile %30’luk ortak payı öder. Vanalar donmayı ve aşırı soğumayı önlemek için tamamen kapatılamadığından küçük bir tüketim payı da çıkabilir.
8. Binanın hidrolik dengesi bozuksa sorun büyür
Bazı katlar ısınmıyor, bazıları aşırı ısınıyorsa sorun pay ölçerde değil, tesisattadır. Ama faturayı o dairelerin sakinleri öder. Isınmayan dairedeki kişi vanayı sonuna kadar açar ve daha çok birim yazar. Merkezi sistemlerde dengeleme konusunu denge kabı yazımızda anlattık.
Sahadan not
Pay ölçer hataları yüzünden bazı katlar daha fazla fatura ödeyebiliyor. Sahada karşımıza çıkan en büyük sorunlar yanlış okuma ve yanlış montajdan kaynaklanıyor. Bu yüzden pay ölçerin montajı son derece önemli.
Pay Ölçerin Avantajları
Kullanan öder: Peteklerini kısan, evde az vakit geçiren daire, sürekli yüksek ısıtan daireyle aynı faturayı ödemez.
Tasarrufu teşvik eder: İnsanlar faturanın kendi kullanımına bağlı olduğunu görünce boş odaların peteklerini kısar, pencereyi açık bırakmaz. Bina toplamında tüketim düşer.
Tüketim görünür olur: Her daire kendi tüketimini dönem dönem görebilir ve önceki yıllarla kıyaslayabilir.
Merkezi sistemin avantajları korunur: Daire bazında kombiye geçmeden, tek kazanın verimi ve bakım kolaylığı sürer. Kombi ile merkezi sistem karşılaştırması için: kombi mi merkezi sistem mi.
Petekleri Kapatırsam Fatura Gelmez mi?
Gelir. Üç nedeni var:
Faturanın %30’u dairenin metrekaresine göre bölünür. Petek kapalı olsa da bu pay ödenir.
Yönetmelik, merkezi ısıtmalı dairelerde iç sıcaklığın en az 15 °C olacak şekilde ayarlanmasını istiyor. Termostatik vanalar bu yüzden sıfıra kadar kısılamaz ve küçük bir tüketim yazmaya devam eder.
Pay ölçere müdahale etmek, sökmek veya önünü kapatmak yönetmeliğe aykırıdır. Cihazın okunamadığı durumda pay, önceki dönemler veya benzer dairelere göre tahmini olarak hesaplanır. Bu tahmin çoğu zaman dairenin aleyhine çıkar.
Pay Ölçerli Dairede Faturayı Düşürmek İçin
Petekleri kapatmak yerine kısın. Termostatik vanayı oturma odasında 3, yatak odasında 2 civarında tutmak, kapatıp sonra sonuna kadar açmaktan daha az tüketir.
Radyatörlerin önünü açık tutun. Perde ve mobilya hem ısınmayı hem ölçümü bozar.
Kısa ve tam havalandırın. Pencereyi saatlerce aralık bırakmak yerine 5–10 dakika tamamen açıp kapatın. Bu sürede o odanın vanasını kısın.
Dış cephe veya çatı katındaysanız yalıtıma bakın. Konum farkı yönetmelikte düzeltilmediği için en etkili çözüm yalıtımdır. Mantolama bina kararı ister, ama pencere ve kapı izolasyonu bireysel yapılabilir.
Okumalarınızı takip edin. Her dönem kendi biriminizi önceki yılla kıyaslayın. Ani bir artış, cihaz veya kayıt hatasının ilk işaretidir.
Pay Ölçer Arızalanırsa veya Fatura Yanlışsa Ne Yapmalı?
Önce site yönetiminden veya ölçüm firmasından dairenizin radyatör bazında okuma dökümünü isteyin. Dökümde her radyatörün birimi ve k faktörü görünür. Radyatörünüzü değiştirdiyseniz veya dilim eklettiyseniz, bu bilginin firmaya iletilip iletilmediğini sorun.
Cihazlardan biri arızalıysa yönetmelik, o dönemin payının önceki tüketimlerinize veya benzer dairelere göre tahmin edilmesini öngörüyor. Arızayı fark ettiğiniz anda yönetime yazılı olarak bildirmek, tahmini hesabın kısa sürmesini sağlar.
Sık Sorulan Sorular
Pay ölçer zorunlu mu?
5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu ve buna dayanan 2008 tarihli yönetmelik, merkezi ısıtmalı ve birden fazla bağımsız bölümü olan binalarda tüketimin ölçülmesini ve giderin buna göre paylaştırılmasını öngörüyor. Merdiven, giriş holü gibi ortak alanlar ölçüm dışındadır.
Pay ölçeri kim okur, kim hesaplar?
Bina yönetimi bunu kendisi yapabilir. Ekipmanı veya uzman personeli yoksa Bakanlıktan yetki belgesi almış bir ölçüm firmasıyla çalışır. Çoğu binada okuma kablosuz yapılır ve paylaştırmayı bu firmalar hazırlar.
Pay ölçerin pili ne kadar dayanır?
Elektronik pay ölçerlerin pili, üreticiye göre değişmekle birlikte genelde 10 yıl civarı dayanacak şekilde tasarlanır. Pil bittiğinde cihaz okuma gönderemez, bu yüzden değişim takvimi ölçüm firmasıyla takip edilmelidir.
Pay ölçer mi, kombi mi daha ekonomik?
Tek bir cevabı yok. Merkezi sistemin kazanı genelde daha verimlidir ve bakım tek noktadan yapılır. Kombide ise herkes doğrudan kendi faturasını öder ve konum dezavantajı daireye kalır. Binanın yaşı, kazan dairesinin durumu ve yalıtım belirleyicidir. Kazan dairesi tarafında yapılan hatalar için: kazan dairesi tasarım hataları.
Yazar hakkında
Melih Alkan, Makine Mühendisi. Isıtma sistemleri alanında sahada proje çalışmaları yürütüyor. Bu yazıdaki örnekler kendi saha deneyimlerinden alınmıştır.